در سال 1283هـ.ش. (1906م.) اولين سال سينماي ايران در خيابان چراغ گاز تهران به وسيله «ميرزا ابراهيم خان صحاف باشي» داير شد. پانزده سال پس از آن بوشهر نيز صاحب اولين سالن سينما گرديد. مسعود مهرابي، نويسنده كتاب تاريخ سينماي ايران مينويسد:«بعد از تهران، نخستين سينما بلافاصله در رشت و تبريز باز شد و سپس در بوشهر و مشهد» در مقالهاي از مهرداد فارسي در روزنامه كارگزاران نيز: «ششمين شهر ايران پس از تهران، تبريز، مشهد، رشت،شيراز،بوشهر است كه صاحب سينما ميشود.»(1)
سابقهتأسيس سالن سينما در بوشهر بر اساس مقاله منتشر شدهاي از علي غلامي در شماره 20 مجله ماهنامه فيلم به سال 1298 شمسي (1921م.) برميگردد. در اين سال «حاج يحيي شيرازي» كه در بوشهر عكاسخانهاي به نام «فيروزي» داشت به تشويق و ترغيب افراد متمول شهر كه پس از سير و سياحت در كشورهاي خارجي با سينما آشنا شده بودند،اقدام به تأسيس سالن سينما كرد و براي ايجاد اين سينما، توسط «علي وكيلي» ـ يكي از بازرگانان معروف تهران، مؤسس اولين سالن حرفهاي سينما در ايران و اولين كسي كه پاي بانوان را به سينما باز كرد ـ يك دستگاه آپارات صامت مارك كمپاني «پاته» و چند حلقه فيلم از فرانسه وارد كرد و در كوي كوتي در خانهاي مجاور عكاسخانه خود سينما را به راه انداخت كه به سينماي «حاج يحيي عكاس» معروب شد.»(2) «مسعود مهرابي» نويسنده و منتقد سينمايي نيز در اين خصوص مينويسد:«سابقه سينما در بوشهر به سال 1298 برميگردد. در اين سال شخصي به نام «حاج يحيي شيرازي فيروزي» كه در بوشهر عكاسخانهاي به نام «فيروزي» دارد، به واسطه ترغيب تجار بوشهري كه در سفرهاي خود به هند، مصر، فرانسه و انگلستان با سينما آشنا شده بودند،نخستين سينماي اين شهر را داير ميكند كه بين مردم به «سينماي حاج يحيي عكاس» شهرت يافت. اين سينما در كوي كوتي در خانهاي مجاور عكاسخانه قرار داشت. و فيلمهايي را كه از هندوستان وارد ميشد، به نمايش ميگذاشت». به گفته حسين دهقاني،نويسنده و هنرمند تئاتر و سينماي بوشهر:«سينماي حاج يحيي بوشهري جنب منزل «فرخندهپي» و در پشت مسجد «شيخ سعدون» قرار داشت. اين ساختمان دو طبقه در طبقه همكف به سمت ميدان،پل و در ورودي داشت كه اين مكان،دفتر عكاسخانه فيروزي بود كه معمولا در آن كارهاي روتوش و تحويل گيري فيلم خام توسط حاج يحيي فيروزي انجام ميگرفت و در طبقه بالا،تاريكخانه عكاسي قرار داشت كه رضا،فرزند يحيي فيروزي كار ظهور و چاپ فيلمهاي 120 را انجام ميداد و چون تكنيك قديم، تكنيك دستي بود،اين اعمال بدون تانك ظهور و به دست رضا فيروزي انجام ميگرفت كه معمولا آن را در سطلي كه داروي كداك در آن ريخته شده بود ظاهر ميكرد. وي در تاريكخانه دستگاه «آگراند يسمان» و «كاشه» مخصوص داشت كه فيلمها را با آن دستگاه روي كاغذهاي «سافت» يا «نرمال» در قطعات كوچك چاپ مينمود و اگر مشتري طالب عكس بزرگتر ـ قطعه 30×15 ـبود زير همان دستگاه آن را چاپ و ظهور ميكرد. معمولا عكسهاي برنزه را حاج يحيي روتوش ميكرد. در حاشيه كارگاه نيز،اتاقي بزرگ بود كه دستگاه فيلم قديمي ـ آپارات ـ در قطع 8 ميليمتري نصب شده بود كه فيلمهاي مستند به وسيله آن براي علاقهمندان نشان داده ميشد.(3)
«عبدالرحيم جعفري»، روزنامه نگار قديمي بوشهر و يكي از سينماداران بوشهري نيز در اين خصوص ميگويد:«80 ـ 70 سال پيش، حاج يحيي فيروزي؛ عكاس شهر، ضمن عكاسي،پوشاك،البسه و كفش خارجي را به معرض فروش ميگذاشت. طرف معامله و مشاوره شخصي فيروزي،علي وكيلي تاجر شهير و نامدار تهراني بود كه سالها رئيس اتاق بازرگاني تهران بود. وكيلي،با كمپاني فرانسوي پاته كه سازنده و صادر كننده آپارات سينما و فيلم سينما بود روابط نزديك و حسنهاي داشت. وكيلي،با تشويق حاج يحيي عكاس او را به صرافت ايجاد يك سينما انداخت و در نتيجه يك دستگاه آپارات كامل سينما از فرانسه توسط پاته به وسيله كشتي از طرف بمبئي هندوستان وارد بوشهر شد. حاج يحيي در نزديكي عكاسخانهاش مكاني را اجاره كرد و سينما را به راه انداخت. مردم به ويژه جوانان بوشهري از سينما استقبال كردند. حاج يحيي، از استقبال مردم بوشهر دلگرم شد و روزي دو بار صبح و عصر سالن سينما را داير و فعال نمود. سالن سينما هميشه پر از تماشاگر بود.» ايرج صغيري فيلمساز و كارگردان بوشهري نيز در مورد سينماي حاج يحيي ميگويد:«در محلهي كوتي بوشهر عكاسي بود به نام حاج يحيي فيروزي كه به تجارت هم مشغول بود. حاج يحيي اتاقي را در خانه خود براي نمايش فيلم اختصاص داده بود و به همين منظور تعداد معدودي صندلي در آن گذاشته بود و با دعوت از اهالي روشنفكر بوشهر، براي آنان فيلم نمايش ميداد فيلمهاي نمايش داده، سياه و سفيد و 35 ميليمتري و به صورت سريالي اكران ميشد. نمايش سريالي نيز به اين صورت بود كه در يك هفته چند پرده از يك فيلم نمايش داده ميشد و هفته ديگر چند پرده ديگر پخش ميگرديد.»
آتش زدن و تعطيلي سينماي حاج يحيي
به نوشته عبدالرحيم جعفري: «چند ماهي از فعاليت سينماي حاج يحيي گذشت و بازار سينما رايج و داغ بود و با اين كه فيلمهاي آن زمان كه در سينما نمايش داده ميشد كمتر منافاتي با اخلاق و اعتقادات عامه داشت اما رقباي حسود حاج يحيي،عدهاي متعصبان كور دل را اجير كردند و به بهانه ضد دين بودن سينما به كمك افرادي اوباش به سالن مزبور حملهور شدند و ضمن تعطيل كردن نمايش فيلم،دست به جناياتي چون تخريب و آتش سوزي مهيبي زدند. حاج يحيي عكاس، دل خسته و خسارت ديده و اندوهگين مصلحت را در آن ديد كه عطاي سينما را به لقايش ببخشد و به عكاسي و تجارت خود بپردازد.» علي غلامي نيز در مقاله خود همين نظر را دارد كه«عمر فعاليت نخستين سينماي بوشهر بسيار كوتاه بود و بيش از يك سال و چند ماه دوام نياورد و به دليل اعتراض شديد عدهاي از مرم براي هميشه تعطيل شد.» به نوشته جمال اميد در كتاب «تاريخ سينماي ايران» نيز: «علي وكيلي، مؤسس گراند سينما. سينما سپه و يكي از شركاي اوليه شركت سهامي سينما ايران در تهران، به حاجي يحيي شيرازي فيروزي كمك كرد تا سالني در كوي كوتي در دهه 1300 تأسيس كند. با توجه به كنارهگيري وكيلي از فعاليتهاي سينمايي، حاج يحيي هم كه او را از دست داده بود به ناچار سالناش را تعطيل كرد.»(4) به زعم مسعود مهرابي، مدير مسئول ماهنامه سينمايي فيلم نيز «اين سينما بعد از گذشت يكسال بر اثر اعتراض مخالفان تعطيل شد.»(5)
عبدالحسين نقاش دانشجوي دورهي كارداني دانشگاه آزاد بوشهر در سال 1372 نيز در پژوهشي كه تحت عنوان «تاريخچه سينماهاي بوشهر» انجام داده همان نوشته علي غلامي را قيد كرده است. به زعم ايرج صغيري؛فيلمساز و هنرمند تئاتر بوشهر نيز اولين سالن سينماي بوشهر شش ماه بيشتر دوام نياورد: «سينماي حاج يحيي فيروزي شش ماه بيشتر دوام نياورد كه مردم متعصب و مذهبي با چوب و چماق به آنجا ريختند و ضمن كتك زدن تماشاگران معدود آن، ضرر و زيان فراواني را به فيروزي وارد آوردند و به همين دليل سينما تعطيل شد.»
منابع:
1ـفارسي، مهرداد، روزنامه كارگزاران، 1/7/76
2ـ غلامي، علي، ماهنامه سينمايي فيلم،شماره 20
سینما، امتداد چشم ست
1ـ انسان از آغاز تاريخ بشري تاكنون متأثر از حاملان پيام بوده است. گفتمانهاي «سياسي / اجتماعي» حاكم بر هر جامعه، متأثر از حاملان پيامهايي شكل گرفته كه سنت غالب را شكل ميداده و حاكميت نيز، متاثر از آن حكومت ميكرده است. تنها، زماني در حاكميت و سنت ايجاد مشكل ميشد كه سنت حاكم از پارادايم پيامهاي پيشين با مواعيد متأثر از گفتمان پيغام آوري نو، برخورد ميكرد. از چالش بين پارادايم حاكم و